Ruud Elbertse is Hoofd gebouwen, tuin en terrein bij Kasteel Amerongen, maar hij is beter bekend als de tuinbaas.

In de bijna dertig jaar dat hij de tuin van Kasteel Amerongen kent, ziet hij de bomen sterk achteruit gaan. De reden hiervan zal niemand verbazen, de aanhoudende droogte van de afgelopen drie jaar laat diepe sporen na. In dit blog legt Ruud uit wat de droogte aanricht bij de bomen van Kasteel Amerongen.

Dit jaar is het derde jaar op rij met enorme droogteperioden. Dat heeft enorme effecten op de bomen bij Kasteel Amerongen maar zijn voor de bezoeker bijna niet waarneembaar. Helaas zal dit niet lang duren, na drie jaar droogte zullen de effecten binnenkort voor iedereen te zien te zijn.

Duizend liter per boom
Tijdens een gemiddeld seizoen valt er genoeg regen en is er genoeg vochtvoorraad in de bodem aanwezig om aan de vochtbehoefte van de bomen te voldoen. De bomen, van gemiddeld tweehonderd jaar, verbruiken per dag ongeveer duizend liter in het groeiseizoen. Onder de grond speelt zich het belangrijkste proces af. In de bovenste lagen van de grond, om en tussen de wortels in leven bodemschimmels die in symbiose leven met de bomen. Deze schimmels heten mycorrhizae en zorgen voor ongeveer alles wat de boom nodig heeft om te groeien en gezond te blijven. Zij zetten bijvoorbeeld mineralen en spoorelementen om in koolhydraten die de boom ruilt tegen suikers die de mycorrhizzae weer gebruiken voor hun eigen instandhouding. Ook zorgen de mycorrhizzae onder andere voor aanlevering van bacteriën die de bomen gebruiken om houtrotveroorzakende schimmels af te kunnen weren. En zorgen ze mede voor constante vochtopname om genoeg celspanning te houden in de bomen, die ervoor zorgt dat het hout sterk en veerkrachtig blijft.

Maar wat gebeurt er als er drie jaar lang niet genoeg regen valt?

De bomen proberen hun duizend liter per dag te pompen maar omdat er niet genoeg vochtaanvoer is trekken zij de hele bodem leeg. Hierdoor raakt de vochtbalans in de bodem onevenwichtig en sterven de mycorrhizae af. De symbiose tussen boom en mycorrhizae stopt en de houtrotveroorzakende schimmels rukken op: de honingzwam, de korsthoutskoolzwam, de zadelzwam, de biefstukzwam en de dikrandtonderzwam. Deze zwammen zijn steeds vaker te zien op of aan de voet van de bomen. Ook op de stammen zie je steeds meer bruine vlekken en vocht door de bast geperst worden. Dat duidt vaak op het gevecht tussen de houtrottende schimmels en de afweerbacteriën van de boom. Door deze zwammen raken er vooral in de kruin grote takken verzwakt. De boom maakt steeds minder blad aan en maakt ook weinig groeischeutlengte omdat hij geen bouwstoffen meer aangeleverd krijgt, dit is goed te zien als men naar boven kijkt. De boomkruinen worden in een rap tempo steeds transparanter. Kruinen die drie jaar geleden ondoorzichtig en donkergroen waren met voldoende bladbezetting, zijn nu zeer transparante kruinen met steeds kalere takken en steeds meer dood hout. Wat ook opvalt is de enorme hoeveelheid te kleine vruchten die de bomen nu maken. Ook dat is een teken dat de boom op natuurlijke manier laat weten dat het erg slecht met hem gaat. De boom gaat dan vanzelf voor nageslacht zorgen en dat zien we bijvoorbeeld terug in de enorme hoeveelheden eikels die de boom nog meer uitputten omdat hij al die vruchten probeert te voeden.

Wat ook ontbreekt is de celspanning , met als effect dat er zo nu en dan flinke dikke takken naar beneden vallen. Dit gebeurt meestal op windstille dagen. De takken zijn niet dood, maar zitten vol in het blad. Ook dit een duidelijke aanwijzing die erop duidt dat de boom in ernstig verval is geraakt. Behalve de extreme droogte is er een wellicht nog groter, landelijk probleem: de bemaling. De inklinkende bodem waar we op leven en de grondbemaling die steeds meer water wegpompt. Want we willen droge voeten houden en we moeten land kunnen blijven bebouwen met gewassen en laten begrazen door vee. Door de bemaling klinkt de Nederlandse bodem steeds verder in en wordt het voor juist alle oude bomen steeds moeilijker om bij het bodemwater te komen. Een oude boom kan best zijn haarwortels een centimeter laten groeien in een jaar, maar als het hangwaterprofiel waar de boom zijn water moet halen ineens 30 centimeter zakt houdt dat dus heel snel op voor de oude boom en gaat hij dus binnen een paar weken dood. Daardoor zie je juist dit jaar en ook de jaren daarvoor midden in het seizoen complete bomen in een oogwenk verdrogen en hun blad laten vallen. Maar ook in de bovenlaag van de grond is het een en ander aan de hand. Wortels worden door de droogte afgestoten en omdat de mycorrhizae afsterven en de aanvoer van vocht dus ook stopt, de grond krimpt en inklinkt rond de wortels, worden er zelfs bomen instabiel en valt er af en toe één om. Wat nu snel nodig is, is een oplossing van het droogteprobleem in de vorm van een automatische beregening om de balans te herstellen. In de winterperiode komt het grondwater wel hoger, maar daar leven de voor de bomen zo belangrijke mycorrhizae niet. Deze schimmels zitten in de bovenlaag van de grond en sterven bij gebrek aan neerslag dus gewoon af. Het verval van onze bomen, inclusief de berceau, is versneld gaande en zal absoluut onomkeerbaar zijn.

Flinke investering
Alleen door beregening houden we de mycorrhizae levend en kunnen we het verval enigszins remmen. Het voortbestaan van onze bomen is dus afhankelijk van een flinke investering. Voor nu houden we alles nauwlettend in de gaten. De bomen worden jaarlijks geïnspecteerd, hieruit voortvloeiend worden er werkzaamheden uitgevoerd die ervoor zorgen dat de bomen geen gevaar opleveren voor onze bezoekers.
Komt de beregening echter niet, of te laat, dan zullen we getuige zijn van het versnelde achteruit gaan van de bomen. Hierdoor zal de monumentale waarde van ons park, de uitstraling en de veiligheid in het geding komen.